Chủ điểm tháng:

CHĂM NGOAN - HỌC GIỎI - Chào mừng đến với trang thông tin điện tử của Trường THCS Lê Quí Đôn

Thư viện ảnh

Ảnh liên kết

Thông tin truy cập

Đang xem: 16
Tất cả: 19107712
Tin ngành giáo dục
HÌNH THÀNH NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ QUA ẢNH ĐỊA LÍ

HÌNH THÀNH NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT ĐỊA LÍ

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ QUA ẢNH ĐỊA LÍ

 

 

            Mỗi môn học được biên soạn trong sách giáo khoa ở trường phổ thông nói chung và cấp trung học cơ sở nói riêng nội dung bài học được cấu thành bởi hệ thống kênh chữ và kênh hình. Thời gian gần đây với sự phát triển và đổi mới trong phương pháp dạy – học thì kênh hình không còn là hình minh họa cho nội dung bài học và kênh chữ mà còn dùng để khai thác kiến thức. Trong xu thế chung đó môn Địa lí cũng đã thay đổi cách sử dụng kênh hình nhằm vào mục tiêu khai thác nội dung bài. Kênh hình trong môn Địa lí tương đối rộng không chỉ là các bản đồ, lược đồ, biểu đồ, sơ đồ mà còn có cả các ảnh chụp được gọi là ảnh địa lí. Mỗi kênh hình được gắn một nhiệm vụ riêng giúp học sinh phát triển năng lực chuyên biệt địa lí. Ảnh địa lí là một trong những nhóm năng lực công cụ của môn Địa lí nhưng hiện nay các ảnh địa lí vẫn chưa phát huy được vai trò bởi sự chi phối của các kênh chữ cũng như kênh hình khác trong sách giáo khoa. Do đó cần phải có những bước đi nhằm dần hình thành cho học sinh có thói quen quan sát và khai thác các kiến thức địa lí chứa đựng trong các ảnh địa lí một vấn đề cấp thiết được đặt ra.

            Ảnh địa lí có thể hiểu đơn giản ảnh chụp là những bức ảnh thực từ thực tế ghi lại một khoảnh khắc với nội dung và chủ đề riêng được lưu giữ lại. Và như vậy ảnh địa lí chính là những hình ảnh thực tế được ghi lại bằng máy ảnh, viễn thám, ảnh vệ tinh… Cũng giống như những bức ảnh khác thì ảnh địa lí cũng có bố cục ba cảnh. Trong đó chủ đề là người, vật, cảnh trí mà bức ảnh cố ý ghi lại, còn có tiền cảnh là những hình ảnh phía trước chủ đề tạo nên ấn tượng cho chủ đề và cuối cùng là hậu cảnh hình ảnh phía sau chủ đề thường dùng làm nền cho chủ đề. Một bức ảnh địa lí đôi lúc không đủ ba cảnh nhưng ít nhất cũng phải có hai cảnh là chủ đề và hậu cảnh.  

            Ảnh địa lí có vai trò quan trọng ở cấp trung học cơ sở. Trước đây các ảnh địa lí chỉ được xem là hình ảnh minh họa đơn thuần cho nội dung bài học. Tuy nhiên, trong xu thế mới của giáo dục và yêu cầu đổi mới toàn diện trong giáo dục thì vai trò của ảnh địa lí đã được nhìn nhận lại với vai trò quan trọng. Hiện nay, ảnh địa lí không chỉ là hình ảnh minh họa mà đã trở thành một phần cảu bài học, một nội dung cần được khai thác để làm rõ kiến thức trong bài, cũng như vai trò giúp học sinh có nhận thức trực quan hơn những vấn đề xa lại và góp phần cho học sinh phát hiện tri thức ẩn chứa trong nó. Ảnh địa lí trở thành một công cụ quan trọng để hình thành tư duy logic và phát hiện vấn đề, giải thích các mối quan hệ giữa những ảnh địa lí liên quan từ đó làm rõ hơn các kiến thức địa lí. Không chỉ vậy, sự phong phú của các ảnh địa lí đã góp phần tạo nên một hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa, còn tạo nên những điều kiện cho học sinh phát huy tính tích cực, chủ động cũng như tạo hứng thú trong học tập và nghiên cứu môn Địa lí. Chính vì vậy ảnh địa lí thực sự trở thành một tài liệu quan trọng trong học tập của môn Địa lí không chỉ ở cấp trung học cơ sở mà cả trung học phổ thông, trong hiện tại và tương lai.

1. Các bước đọc, phân tích ảnh địa lí để khai thác kiến thức

            Cũng giống như các năng lực chuyên biệt khác của môn Địa lí, đọc và phân tích ảnh địa lí cũng cần có những bước cơ bản để có thể nắm bắt được các nội dung kiến thức một cách đầy đủ của một ảnh địa lí. Với bốn bước cụ thể như sau:

            - Bước 1. Xác định chủ đề ảnh chụp. Trong các bài học thì ảnh địa lí thông thường chủ đề được xác định bởi tên ảnh. Ví dụ bài 9 Địa lí 7 thì hình 9.2. Đất xói mòn ảnh chụp gắn với chủ đề chính là ảnh đất bị xói mòn. Tuy vậy đôi lúc ảnh địa lí chủ đề không được gắn với tên của ảnh. Xác định chủ đề ảnh chụp nhằm căn cứ để bám vào chủ đề để khai thác kiến thức từ đó.

            ­- Bước 2. Xác định không gian ảnh chụp. Với một ảnh địa lí cũng cần chú ý đến nơi được chụp ảnh, ảnh được chụp vào thời gian nếu có để không chỉ xác định được không gian lãnh thổ cũng như các đặc điểm địa lí của chúng gắn vào thời gian nhất định. Đôi lúc đây cũng là một điểm để phân biệt với các ảnh có liên quan.

            - Bước 3. Mô tả chính xác ảnh địa lí. Muốn mô tả đúng một bức ảnh địa lí cần phải theo một trình tự nhất định

            + Việc mô tả phải theo trình tự bố cục ảnh nghĩa là phải đi lần lượt từ tiền đề đến chủ đề rồi hậu cảnh.

            + Trong mỗi cảnh cũng cần phải mô tả trước tiên là các sự vật, hiện tượng địa lí quan trọng nổi bật còn những điểm còn lại sẽ mô tả sau.

            + Mô tả các sự vật, hiện tượng địa lí trong ảnh lần lượt theo thứ tự các yếu tố tự nhiên trước, các yếu tố có sự tác động của con người sau. Điều này sẽ có được một cách nhìn tổng quát hơn chứ không quá chú trọng đến hoạt động của con người vì suy cho cùng thì những hoạt động của con người cũng chịu sự chi phối nhất định của các yếu tố tự nhiên.

            + Dùng các thuật ngữ địa lí được học để mô tả sự vật, hiện tượng địa lí có trong ảnh nhằm mô tả chính xác ảnh địa lí mà còn khắc sâu và vận dụng kiến thức địa lí linh hoạt hơn cho học sinh.

            ­- Bước 4. Tìm cách giải thích các sự vật, hiện tượng trong địa lí. Đây tuy là một bước quan trọng nhưng lại là một bước khó nên không quá yêu cầu học sinh giải thích sâu mà chỉ cần cho học sinh hiểu tại sao sự vật, hiện tượng đó lại diễn ra nơi đó mà không ở nơi khác và có vấn đề gì đặt ra cho con người.

2.  Quy trình rèn luyện năng lực đọc ảnh địa lí cho học sinh

- Giới thiệu cho học sinh biết bố cục của một ảnh địa lí. Bước đầu tiên của quy trình rèn luyện năng lực đọc ảnh địa lí cho học sinh giáo viên cần phải giới thiệu khi lần đầu học sinh tiếp xúc với ảnh địa lí có trong bài học. Việc làm này là cần thiết bởi nhằm giúp học sinh biết được một cấu trúc cơ bản của ảnh địa lí. Đây là tiền đề cho học sinh biết được các cảnh của ảnh địa lí thuận lợi hơn cho các bước khác để hình thành năng lực đọc ảnh địa lí.

- Rèn luyện khả năng mô tả đơn giản. Năng lực mô tả thực chất là nói lên suy nghĩ một cách đơn giản về ảnh địa lí theo suy nghĩ của học sinh. Việc làm này không chỉ rèn luyện năng lực ngôn ngữ cho học sinh còn nhằm giúp học sinh từng bước tìm hiểu sâu hơn ảnh địa lí mà cụ thể tìm được chủ đề của một ảnh địa lí cụ thể. Khi biết được cấu trúc của một ảnh địa lí thì việc mô tả bằng lời những gì mà học sinh có thể quan sát được trong ảnh địa lí là việc làm khá đơn giản. Sau đó giáo viên mới điều chỉnh những điểm sai cho học sinh nhằm giúp học sinh có thêm kinh nghiệm trong quan sát ảnh địa lí.

- Rèn luyện khả năng tìm điểm nổi bật của ảnh địa lí.  Khi học sinh đã biết cách mô tả đơn giản thì giáo viên phải hướng dẫn cách tìm nên điểm nổi bật của ảnh địa lí. Điểm nổi bật của ảnh địa lí không chỉ là chủ đề của ảnh muốn nói tới mà đó còn là những nét riêng của một bức ảnh mà trong đó chứa đựng kiến thức học sinh cần phải tìm hiểu và lưu ý. Ví dụ như bài 2 Địa lí 7 thì hình 2.2. Học sinh thuộc ba chủng tộc làm việc ở phòng thí nghiệm giáo viên chỉ cần mô tả một cách đơn giản là trong ảnh có ba học sinh cùng đang làm việc nhưng sau đó giáo viên lưu ý rằng có sự khác nhau về màu da của cả ba để thấy điểm nội bật đây là ba người thuộc 3 chủng tộc khác nhau.  

- Rèn luyện năng lực mô tả hoàn chỉnh ảnh địa lí. Khi học sinh mô tả ảnh địa lí theo một cách đơn giản phát hiện được điểm nội bật thì giáo viên bắt đầu hoàn chỉnh mô tả. Nhưng trước tiên giáo viên cần phải lưu ý cho học sinh trình tự mô tả trước, sau của ảnh địa lí từ bố cục, nội dung. Như vậy, quá trình rèn luyện năng lực mô tả hoàn chỉnh ảnh địa lí này thực chất thực hiện ba bước của việc đọc ảnh địa lí. Đó là xác định chủ đề ảnh chụp, xác định không gian ảnh chụp và mô tả chính xác ảnh địa lí. Ví dụ như bài 6 Địa lí 7 hình 6.3. Xavan ở Kê-ni-a vào mùa mưa thì học sinh không những phải biết được chủ đề ảnh địa lí mô tả cảnh quan xavan vào mùa mưa với tiền cảnh là thảm cỏ xanh khá cao với trung tâm là một cây baobap và xa xa là bầu trời trong xanh. Bức ảnh thể hiện vào mùa mưa xavan ở đất nước Kê-ni-a trở nên xanh tươi, giàu sức sống.

- Rèn luyện năng lực giải thích hiện tượng địa lí trong ảnh địa lí. Trong quá trình rèn luyện và hoàn chỉnh mô tả ảnh địa lí thì học sinh cần phải tìm cách giải thích được những hiện tượng có trong ảnh. Tuy nhiên, đây là bước khó khăn nên giáo viên cần phải đặt câu hỏi có vấn đề cần giải thích để học sinh suy nghĩ và giải quyết yêu cầu mà giáo viên đưa ra. Rõ ràng khi hình thành năng lực này cho học sinh thì giáo viên đã giúp học sinh hoàn thiện được cả bốn bước đọc ảnh địa lí.

Ví dụ như bài 8 Địa lí 7 hình 8.4. Cánh đồng lúa nước thì học sinh mô tả thấy rằng đây là một cánh đồng xanh tương với một hệ thống kênh thủy lợi dẫn nước. Thì giáo viên phải hỏi tại sao phải xây dựng kênh thủy lợi này để kích thích suy nghĩ cho học sinh tìm cách giải quyết vấn đề mà giáo viên đưa ra.

            Từ những phân tích trên cho thấy việc hình thành các kỹ năng chuyên biệt về Địa lí cho học sinh luôn là vấn đề quan trọng để giúp học sinh có những kỹ năng để đi vào cuộc sống vận dụng linh hoạt các kiến thức để xác định và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Và trong những kỹ năng chuyên biệt Địa lí thì năng lực đọc ảnh địa lí luôn khẳng định rằng đây là một kỹ năng cần thiết để giúp học sinh có thể quan sát và suy luận để tìm ra cách giải thích hợp lí, khoa học. Trong những năm tới đặc biệt là chương trình đổi mới giáo dục sau năm 2015 thì Địa lí ngoài những kiến thức cơ bản về khoa học Địa lí còn có cả những năng lực chuyên biệt cần rèn luyện và năng lực đọc ảnh địa lí là một trong những năng lực quan trọng. 

 

Bài viết: Hoàng Tuấn.

 

Quay lại In bài viết

Các tin liên quan

Tin mới đăng

Thông báo

Văn bản mới

 Nghị quyết 29 [10/04/2019] 

Video clip

Thăm dò ý kiến

Website liên kết